Bài Viết Văn Học

Kim Kiều Hạnh Ngộ

Phạm Thị Nhung

Ai đã từng thưởng thức tác phẩm Ðoạn Trường Tân Thanh, nói nôm na là truyện Kiều của Nguyễn Du, có lẽ cũng khó quên đoạn thơ Kim Kiều Hạnh Ngộ, tác giả mô tả mối tình đầu chớm nở giữa Kim Trọng và Thuý Kiều, trong bối cảnh một buổi chiều Xuân đẹp như mơ.
Đoạn thơ này gồm 38 câu, từ câu 133: “Dùng dằng nửa ở, nửa về” đến câu 170: “Bên cầu, tơ liễu, bóng chiều thướt tha”, được phân đoạn như sau:

Đoạn một (133-146) nói về trường hợp Kim Kiều hạnh ngộ.
Như chúng ta đã biết, vào một ngày đẹp trời trong tiết Thanh minh, nhân có lễ tảo mộ , Thuý Kiều cùng hai em là Thuý Vân và Vương Quan đi du xuân. Buổi chiều trên đường về, sau khi viếng mộ Đạm Tiên, một ca nhi tài sắc bạc mệnh, ba chị em sắp sửa rời gót thì bỗng nhiên có tiếng nhạc vàng đâu đây vẳng lại:

Dùng dằng nửa ở, nửa về
Nhạc vàng đâu đã tiếng nghe gần gần.


Nhạc vàng chỉ âm thanh của những chiếc chuông con con bằng đồng, buộc thành vòng lục lạc đeo quanh cổ ngựa, rung lên tạo thành những tiếng nhạc trong trẻo, rộn ràng khua vang trong không gian. Nó như có phép mầu xua tan tức khắc cái âm khí u ám nặng nề toả ra từ ngôi mộ Đạm Tiên, đồng thời nó khiến Thúy Kiều quên ngay câu chuyện thương tâm về cuộc đời người ca kỹ này, tâm hồn nàng trở lại tươi mát, trong sáng.
Chẳng bao lâu trước mặt kiều đã hiện ra một trang văn nhân, trông sao mà hào hoa phong nhã đến thế! Chàng đang ngồi trên mình một con tuấn mã, bộ lông trắng toát như tuyết của nó càng làm nổi bật màu áo xanh chàm rất mực thanh lịch của chàng. Từ đằng xa khi vừa nhận ra chị em kiều, chàng đã lịch sự xuống ngựa, đi bộ tới để trò chuyện:

Nẻo xa mới tỏ mặt người,
Khách đà xuống ngựa tới nơi tự tình.


Kiều âm thầm dõi nhìn đôi giày thêu văn nổi của chàng, đang khoan thai bước lần trên nền cỏ biếc… cho tới khi chàng sắp tới gần thì Kiều thật sự đã bị xúc động trước vẽ đẹp có phong thái tiêu dao của chàng:

Hài văn lần bước dặm xanh,
Một vùng như thấy cây quỳnh, cành dao.


Vương Quan nhận ra người quen vội tiến lên chào, trong khi hai kiều thấy chàng trai lạ đến gần thì thẹn thùng vội nép mình dưới bụi hoa:

Vương Quan quen mặt ra chào
Hai kiều e lệ nép vào dưới hoa.


Đoạn hai (147-162) giới thiệu về gia thế, tài mạo và tính tình Kim Trọng.
Chàng văn nhân mà Kiều vừa có dịp chiêm ngưỡng đó chẳng ai khác hơn là Kim Trọng, người họ cùng thầy cùng trường với Vương Quan. Như thế, qua cậu em trai, chắc chắn Kiều đã từng được nghe tiếng tăm về tài văn chương lỗi lạc của Kim.
Kim Trọng cũng là người ở gần vùng nhà Kiều ,chàng thuộc dòng dõi quý tộc, giàu có và nhân đức. Chàng chẳng những nổi tiếng văn hay, có dòng có giống mà còn có trí thông minh thiên bẩm:

Nguyên người quanh quất đâu xa
Họ Kim tên Trọng vốn là trâm anh.
Nền phú hậu, bậc tài danh.
Văn chương nết đất, thông minh tính trời.


Nói chung về dáng dấp, tài trí, diện mạo, cách xử sự thì Kim Trọng hơn hẳn mọi người:

Phong tư tài mào tót vời
Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa.


Kim Trọng còn là một chàng trai lãng mạn, mới nghe bà con lối xóm đồn khen nức nở về gia đình họ Vương có hai cô gái đẹp, sống cấm cung, chàng đã đem lòng “trộm dấu, thầm yêu” bấy lâu. Bữa nay nhân ngày hội xuân, Kim chẳng ngờ được gặp hai kiều, thật là thoả lòng mong ước!

May thay giải cấu tương phùng
Gặp tuần đó lá thoả lòng tìm hoa!


Mới nhìn từ xa, Kim đã nhận thấy ngay hai nàng kiều đều quá xinh đẹp, duyên dáng; thật là “Mỗi người một vẻ, mười phân vẹn mười”:

Bóng hồng nhác thấy nẻo xa
Xuân lan, thu cúc, mặn mà cả hai.


Đoạn ba (163-170) mô tả mối tình đầu chớm nở giữa Kim và Kiều. Chỉ sau một giây phút ngắn ngũi, khoảng thời gian từ “Khách đà xuống ngựa…” đến lúc “tới nơi tự tình", Kim đã biết ngay ai là đối tượng của mình. Thế rồi tiếng sét ái tình cùng lúc đã xẩy ra cho cả Kim và kiều, làm cho tâm hồn họ ngây ngất, bàng hoàng, chợt mê, chợt tỉnh:
Người quốc sắc, kẻ thiên tài

Tình trong như đã, mặt ngoài còn e
Chập chờn cơn tỉnh, cơn mê…


Bóng chiều đã ngả, họ phải ra về mà lòng xiết bao lưu luyến:
Rốn ngồi chẳng tiện ,dứt về chỉn khôn.

Bóng tà như giục cơn buồn
Khách đà lên ngựa, người còn nghé theo.


Và cuối cùng, đoạn thơ đã được khép lại bằng hai câu thơ tả cảnh chiều xuân:

Dưới cầu nước chảy trong veo
Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha.


Chúng ta hẳn thấy tiếng sét ái tình đã xẩy đến với Kim và Kiều một cách tự nhiên quá, nhưng thật ra nó không đến một cách ngẫu nhiên, vô tình mà tất cả đều đã được Nguyễn Du sửa soạn từ trước.

-Thứ nhất là điều kiện tình cảm, tâm lý nhân vật:
Kim và Kiều dều đang ở vào tuổi thanh niên bồng bột, bản tính lại rất mực đa tình, đa cảm, lãng mạn. Kiều dù đang sống dưới sự che chở yêu thương của cha mẹ mà đã sáng tác bản đàn Bạc Mệnh (cảm hứng qua văn chương); nhìn thấy ngôi mộ hoang thì liền động lòng trắc ẩn; vừa nghe kể chuyện xa gần về cuộc đời bất hạnh của Đạm Tiên đã lại “đầm đầm châu sa” rồi khóc than cho tất cả số phận đàn bà, rồi làm thơ viếng mộ, rồi “mê mẩn tâm thần” (điều nầy không hề thấy ở Thuý Vân).
Kim thì vừa mới nghe đồn về tài sắc hai kiều đã “trộm dấu, thầm yêu,” khát khao gặp mặt

-Thứ hai là giá trị khách quan của nhân vật: Kim và Kiều có giá trị tương xứng:
Họ chẳng những cân bằng nhau về tài sắc mà còn cả về trí thông minh thiên bẩm. Kiều thì “Một hai nghiêng nước, nghiêng thành - Sắc đành đòi một, tài đành hoạ hai - Thông minh vốn sẵn tính trời - Pha nghề thi hoạ đủ mùi ca ngâm - Khúc nhà tay lựa nên xoang…”
Kim thì “Phong tư tài mạo tót vời - Nền phú hậu, bậc tài danh - Văn chương nết đất, thông minh tính trời”

-Thứ ba, gia thế họ không quá chênh lệch, và họ cùng có một cuộc sống rất mực phong lưu: Kiều thì “Phong lưu rất mực hồng quần”, Kim thì “Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa…”
Thế rồi buổi chiều trên đường dự hội Đạp Thanh trở về, người “quốc sắc” (Thuý Kiều) kẻ “thiên tài” (Kim Trọng) bất ngờ may mắn gặp nhau (hạnh ngộ)
Vừa tỏ mặt, thật ra thì họ cũng chỉ mới được nhìn thoáng nhau vì khi Kim tới gần thì Kiều đã “e lệ nép vào dưới hoa” rồi. Thế nhưng chỉ một lần ánh mắt giao nhau, qua trực giác bén nhạy, họ đã đủ cảm thông nhau sâu sắc và biết ngay đã bị hấp lực của nhau thu hút, chinh phục hoàn toàn, do sự “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu" tạo nên. Tiếng sét ái tình tất nhiên đã xẩy ra.
Nói khác đi, khi đã có đầy đủ cả hai điều kiện cần và đủ thì chuyện gì phải đến tất đến, theo đúng cái lý khách quan diễn tiến của sự việc.

Thế là nhờ có cơ hội gặp gỡ, tình yêu đầu đời của Kim Kiều đã âm thầm nẩy nở trong sự đồng tình tự do chọn lựa, đồng điệu và sự tương xứng về giá trị, khiến họ có đầy đủ điều kiện để trở thành một cặp tài tử giai nhân lý tưởng. Tình yêu ấy tự nhiên quá, trong sáng quá và cũng nồng nàn xốn xang quá. Tất cả đó đã được Nguyễn Du diễn tả bằng một bút pháp hết sức linh động và tế nhị.
Giữa buổi chiều xuân êm ái như mơ ấy, tiếng sét ái tình đã xẩy ra giữa Kim và Kiều. Tâm hồn họ ngây ngất biết mấy, lòng họ rung động biết mấy và họ cũng đã trải qua cái tâm trạng xiết nỗi bàng hoàng, như mê, như tỉnh (chập chờn cơn tỉnh, cơn mê) vậy mà giữa họ không có một cử chỉ biểu lộ, một lời nói đổi trao.

Tất cả đều im lặng và im lặng, cho mãi tới khi Kim Trọng ra về Kiều mới liếc mắt “nghé theo”.
Sự im lặng nầy Nguyễn Du có ý nhấn mạnh đến nỗi e ấp thẹn thùng, đồng thời cũng là sự kín đáo tế nhị của đôi thanh niên nam nữ mới lớn, nhưng có giáo dục, trước mối tình đầu vừa chớm nở. Và cũng còn vì quá xúc động nên họ chẳng thốt được lời nào, mà ví dầu có nói gì đi nữa, họ cũng không sao diễn tả được hết nỗi bàng hoàng, ngây ngất trong lòng họ bấy giờ. Thế nên im lặng "nói "được nhiều hơn là lên tiếng. Nhờ vậy lời kiệm (ít) mà ý tứ lại dạt dào. Đây chính là nghệ thuật tả tình theo bút pháp văn hữu dư ba mà ta thường gặp trong Đoạn Trường Tân Thanh.
Thêm vào đó, Nguyễn Du còn dùng cảnh làm nền cho cuộc gặp gỡ Kim Kiều khiến cho cuộc tình của họ càng thêm thơ mộng. Nơi đây có cánh đồng cỏ xanh, có khóm hoa đẹp, có cây cầu nhỏ, có giòng nước chảy, có liễu buông tơ.
Và khi cuộc tình vừa nẩy nở giữa Kim và Kiều thì cảnh sắc thiên nhiên bỗng như cùng rung động để chia sẻ cái hạnh phúc ngọt ngào với nhân vật. Dưới mắt Kiều lúc này, dòng nước bỗng “trong veo “, tơ liễu và bóng chiều bỗng “thướt tha”. Nói đúng hơn, Nguyễn Du đã dùng hình ảnh ,màu sắc của thiên nhiên để diễn tả đời sống nội tâm phong phú của nhân vật. Nhờ đó ta khám phá ra rằng Kiều đang yêu đời, và tình yêu của Kiều đối với Kim trong sáng quá, thanh khiết quá, dạt dào quá; nó chính là tình yêu ban đầu của tuổi trẻ rất đỗi bồng bột, hồn nhiên, đồng thời cũng rất lãng mạn và lý tưởng.

Nếu hình ảnh “trong veo” của dòng nước chảy, hình ảnh “thướt tha” của tơ liễu bay bay theo gió, của bóng chiều quyến luyến, vương vấn trên mấy nhành liễu đã chia sẻ và phản ảnh niềm hạnh phúc ngọt ngào, niềm hy vọng chứa chan của Thuý Kiều trên đường về ; thì ta cũng có quyền tưởng tượng tiếng nhạc rung rinh của chiếc lục lạc đeo quanh cổ ngựa ,và tiếng vó câu nện đều đều trên mặt đường cũng đã chia sẻ, cũng đã phản ảnh tiếng lòng rộn ràng yêu đương và niềm hy vọng dạt dào của Kim Trọng trên đường trở lại gia trang.

Đúng là lời thơ đã khép từ lâu mà âm hưởng của nó còn vang vọng mãi. Bởi thế, đây cũng là những câu thơ thuộc loại tả tình theo bút pháp nghệ thuật văn hữu dư ba như vừa trình bày ở trên.
Tóm lại, nhờ Nguyễn Du nắm vững được đời sống tâm lý tế nhị và đa dạng của nhân vật (cũng là của con người), đồng thời lại có một bút pháp điêu luyện, uyển chuyển khiến đoạn thơ tả mối tình đầu chớm nở, thầm lặng giữa Kim và Kiều trong một khung cảnh chiều xuân đẹp như mơ ấy đã có giá trị của một thiên tuyệt bút. Thật khác hẳn đoạn văn Kim Kiều hội ngộ trong Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (một tác giả Trung Hoa đời Minh, thế kỷ18). Ở đó, văn chương thì tầm thường, nhân vật dung tục, và tâm lý thô thiển.*

*Kim Trọng mới 15 tuổi đã mơ tới chuyện gia thất, nay nghe Thuý Kiều tinh ngón Hồ cầm lại thạo thi phú thì ngày đêm ao ước….nên luôn luôn theo dõi…

Buổi chiều du xuân, Kim chẳng ngờ gặp chị em Kiều. Vừa đến nơi đã đề nghị tới chào hai nàng và nhờ Vương Quan thông báo trước. Nhưng Kim Trọmg không đợi trả lời đã theo sát ngay Vương Quan, thành ra các cô không kịp tránh, đành phải đứng lại để Kim Trọng cúi đầu thi lễ.
"Kim Trọng trong khi cúi đầu chào hai ả, cậu đã trộn liếc dong quang…Cái đẹp của hai chị em nhà ấy đã làm cho chàng mê mẩn tâm hồn. Ngay giờ phút ấy, chàng đã nhẩm ở trong dạ rằng: nếu không lấy được hai cô gái này thì trọn đời quyết chẳng lấy ai.
Bản tâm của chàng lúc ấy chỉ muốn kéo dài câu chuyện để hưởng thêm chút thì giờ, nhưng sợ chàng Vương không tiện đứng lâu, nên phải ngỏ lời từ biệt. Và ngay lúc ấy thì Vương viên ngoại cũng vừa cho người đến đón, cả ba chị em lập tức lên kiệu quay về. Còn chàng Kim thì cũng lên ngựa rẽ đi ngã khác."


(Trích đoạn Kim Kiều Hạnh Ngộ trong cuốn biên khảo Truyện Kiều và Tuổi Trẻ, do giáo GS Lê Hữu Mục, GS Phạm Thị Nhung và DS Đặng Quốc Cơ hợp soan. Làng Văn Canada xb, năm 1998, tái bản năm 2001)


Số Lần Chấm:  
31

(để chấm điễm, xin bấm vào số sao)

Số lần đọc: 5,366
Nguồn:
Đăng bởi: TVMT (7/25/2006)
Người gửi:
Người sửa: TVMT;