Bài Viết Lịch sử

Ỷ Lan Phu Nhân

Lãng Nhân


Ngày mồng một tháng 3 năm giáp thìn (l064 dương lịch) vua Lý Thánh Tông, 38 tuổi chưa có con trai, nghe đồn ngôi chùa Lôi dương rất linh thiêng, ý muốn tìm đến để khấn nguyền cầu tự, nên truyền lập đàn mở hội ở đó. Nhân dịp, cũng tính tuyển thêm cung nữ, bèn phán thị thần ra bố cáo: "Nhà nào có con gái phải cho đến xem hội, trái lệnh sẽ bị nghiêm trị."

Hôm khai hội, đoàn ngự xa đi đến trạm Cầu Bây (Cổ bi ngày nay) vua ra dấu cho dừng lại vì nhác thấy trong một nương dâu có người con gái đang lúi húi nhặt cỏ, trên đầu như có đám mây màu che phủ (1) liền cho gọi đến và gạn hỏi:

- Gia đình nào mà vô lễ không cho con đi trảy hội, coi thường phép nước thế ư?

Cô gái khép nép thưa:

- Cha con trước làm quan ở Thăng Long, vì mẹ con không may mất sớm nên đã tục huyền, nhưng rồi người cũng thất lộc luôn, nên con mồ côi ở với kế mẫu nơi thôn Dương xá này. Tuy có nghe rao mở hội song kế mẫu con nhủ rằng nhà nghèo đua đòi sao được với nơi phú quý, thà cứ giữ phận hèn cho xong.

Thấy lời lẽ không chau chuốt nhưng có vẻ thật thà, vua ngó qua dung nhan, thì Phương phi mày liễu mặt hoa, má đào, môi hạnh, da ngà, lưng ong (2), liền hỏi:

- Vậy chứ tên là chi, đã thành gia thất chưa?
-Thưa con tên Khiết, cảnh nhà bần bách, có ai buồn hỏi tới bao giờ...

Thế là:

Mặt rồng cúi chạnh lòng thương Phán rằng:
"Này thật đá vàng chẳng sai
"Biết đâu là chẳng phúc trời
"Trẫm xưa đã nguyện mấy lời đinh ninh"
Kíp truyền quần áo sắm sanh
Xe sau rước lấy về thành Thăng Long
Dạy cho ở chốn Lan cung
Khiến người dạy bảo vào vòng sẽ hay
Lại sai chọn kỹ tháng ngày
Vào đền thị ngự (3) vui thay ai bì...

Vì vua đã thấy cô Khiết đứng trong đám cỏ nên phong làm Ỷ Lan phu nhân. Năm l066, phu nhân sinh hạ ra thái tử Càn Đức, được tiến phong Thần phi. Rồi một hoàng tử nữa lại chào đời, là Sùng Hiền hầu.

Thánh Tông khôn xiết mừng lòng.
Nhờ ơn tiên tổ Thần phi
Sinh hai hoàng tư uy nghi lạ thường
Gồm no tài đức minh cường
Thật là "dẫn tộ miên trường" lâu xa (3)

Năm l069, Chiêm thành gây hấn ở biên cương

Hóa Châu (5) là đất thành trì
Chiêm thanh nước bé nó thì xâm binh
Mệnh vua đại giá thđn chinh
Sáu quan ủy thác trong thành trị thay

Nhưng quyền tối cao vua trao cho Thần phi, đu? thấy Thần phi được sủng ái át cả hoàng hậu họ Dương.

Vua đánh Chiêm thành, không thắng. Khi rút quân về đến cầu Cự liên, nghe tin Thần phi coi việc nội tri. được nhân tâm vui nhận, đất nước thái bình, nên yên lòng quay lại tấn công Chiêm thành, lần nầy đại thắng:

Xe rồng nhẹ ruổi bằng mây
Gió nhân hây hâỷ quét bay bụi hồng
Xa gần nghe thâý mừng lòng
Ịều thì đón rước thánh cung khải hoàn

Niềm vui chiến thắng và thịnh trị chưa được bao lâu Thánh Tông cảm thấy:

"Xuân thu tuổi tratm đã già
"Hoàng trừ bé nhỏ dễ mà nên trao
"Thần phi tạm ngự ngôi cao
"Trông nom việc nước giữ sao cho bền
"Mai sau hoàng tử lớn lên
"Bấy giờ đã có con hiền trị thaỵ.."

Thần phi nươc mắt tuôn đầy, khấu đầu lạy tạ. Rồi việc phải đến đã đến:

Vừa năm Nhâm tí đầu thu (1072)
Thái Tông phút chốc ddi?nh hồ rồng bay (6)
Chiếu ra đâu đấy cùng hay
Con là Càn Ịức lên thay trị vì
Sắc ra thiên hạ cộng tri
Vua lên bảy tuổi hiệu thì Nhân tông

Và Thần phi nghiễm nhiên lên ngôi thái hậu.
Bấy giờ trong triều có hai phe, phe thái hậu có Lý Thường Kiệt cầm đầu quân đội, phe hoàng hậu họ Dương có tể tướng Lý DDạo Thành. Hai phe văn võ chống nhau thường xuyên. DDến năm Nhân tông 13 tuổi nhân ngày Phật đản vua thiết triều, phong Lý Thường Kiệt làm kiểm hiệu thái úy (cầm đầu võ ban) và giáng Lý DDạo Thành xuống binh bô. thị lang. Và thái hậu (Ỷ Lan) phàn nàn với Nhân tông:

- Mẹ già khó nhọc nuôi con, đến khi phú quý
thì người ta giành mất chỗ. Họ sẽ đặt mẹ vào đâu đây?

Sở dĩ có vụ tranh chấp này vì khi trước Thánh tông yêu quý Thần phi nhưng trao quyền chỉ nói miệng, hoàng hậu họ Dương đương nhiên vẫn nắm chính quyền khiến nên xảy ra nhiều chuyện khó xử. Nhân tông (mới 13 tuổi) nể lời mẹ, liền bắt giam Dương thái hậu cùng 72 thị nữ vào cung Thượng dương rồi ép phải uống thuốc độc chết.

Thái hậu mong chuộc lại sự tàn ác này bằng những công đức ơ? kinh kỳ và tứ trấn:

Làm hết cầu quán chùa đình
Khắp hòa tứ trấn kinh thành sửa sang
Xây am xây tháp xây tường
Mở mang mọi cảnh phong quang ưa nhìn
San kinh tạc tượhg liền liền
Hồng chung bảo khánh để truyền thế gian
Khắp hết Phả lại, Phao san (7)
Cùng nơi Giao thủy, Ịông ngàn, Yên tân .
Hào li chẳng tốn của dân
Sửa sang công đức nghìn xuân vững bền

Ngoài những việc làm vì từ tâm, còn những cải cách về chính trị: Những con gái nhà nghèo đã phải đem thân thế nợ cho nhà giàu, nay được chuộc về để gả cho những người góa vợ (năm l l03)

- Năm l l17, trước khi tạ thế (ngày 22 tháng l0, 25 tháng 9 DDinh dậu), thái hậu đã dặn Nhân tông ra lệnh trừng phạt rất nặng những kẻ lấy trộm hay giết trâu, vì thiếu trâu lo việc đồng án sẽ chậm trễ, thu hoạch sẽ không đủ nuôi dân.

Trong những đền chùa thái hậu cho dựng nên xưa kia, có ngôi đền Kim Cổ thờ DDạo giáo, sau trở thành đền thờ Thái hậu. DDền này hiện nay tọa lạc tại số 73, phố DDường Thành, Hà Nội.

_________________________

Chú thích:

l. Dưới triều Lý, dân ta tin tưởng thần quyền: trong thần tích những danh nhân được thờ nơi đình làng, thường có ghi những việc thần bí đáp ứng óc mê tín của quần chúng.

2. Những câu thơ lục bát trong bài này đều là trích ở "Truyện Ỷ Lan" do cung nữ Trương Ngọc Trong thời chúa Trịnh viết ra năm (1759). Quốc văn từ hồi đó đến nay đã qua một bước dài.

3. Thị ngự: hầu vua

4. Dẫn tộ miên trường: con cháu nối ngôi lâu dài

5. Hóa châu: ở phía nam đèo Ngang

6. Đỉnh hồ rồng bay: vua chết. Điển: Hoàng đế thành tiên, tới DDỉnh hồ, cưỡi rồng bay lên trời

7. Phả lại, Phao san: hai nơi gần sông Lục dầu thuộc tỉnh Hải dương. Phả lại có chùa Quỳnh Lâm, Phao sơn có chùa Hộ quốc, Giao thủy (Nam định) có chùa Keo, Đông ngà có chùa Cổ pháp.


Số Lần Chấm:  
1

(để chấm điễm, xin bấm vào số sao)

Số lần đọc: 4,250
Nguồn:
Đăng bởi: Ngô Đồng (10/27/2005)
Người gửi:
Người sửa: TVMT;